Her sonbahar ve ilkbaharda yağışlarla birlikte mantar zehirlenmeleri artar; çoğu, "tanıdığını sandığı" mantarı toplayıp pişiren ailelerde görülür.
Bu yazıda halk arasında yaygın olan ama işe yaramayan yöntemleri, mantar zehirlenmesinin belirtilerini ve şüphe durumunda ne yapılması gerektiğini bulacaksınız.
Zehirli Mantarı Ayırt Etme Yöntemleri Neden İşe Yaramaz?
Aşağıdaki yöntemlerin hiçbiri bir mantarın güvenli olduğunu göstermez:
- Gümüş kaşık ya da yüzükle denemek: Mantarla birlikte pişen gümüşün kararması zehirle ilgili değildir; en ölümcül türler gümüşü karartmaz.
- Soğan ya da sarımsakla pişirip renge bakmak: Renk değişimi mantarın zehirli olup olmadığını göstermez.
- Böceklerin ya da salyangozların yemiş olması: Hayvanlar insanlar için ölümcül olan mantarları yiyebilir.
- Hoş koku ve tat: Ölümcül köygöçüren mantarının tadının iyi olduğu bildirilir; acı olmaması bir güvence değildir.
- Uzun süre kaynatıp suyunu dökmek, sirke ya da tuzla bekletmek: En tehlikeli türlerdeki zehirler ısıya dayanıklıdır; pişirmek, kurutmak ya da dondurmak bu zehirleri yok etmez.
- Sütü kestirmek, ekmek ya da pirinçle denemek: Bunların da zehirle hiçbir ilgisi yoktur.
Türkiye'de En Tehlikeli Mantarlar Hangileri?
Ölümle sonuçlanan mantar zehirlenmelerinin büyük bölümünden köygöçüren olarak bilinen Amanita phalloides ve yakın akrabası beyaz Amanita türleri sorumludur. İçerdikleri amatoksinler karaciğere ve böbreklere zarar verir; az miktarı bile tehlikelidir. Genç köygöçüren, yenen çayır mantarlarıyla karıştırılabilir.
Bazı yenen mantarların da tehlikeli benzerleri vardır:
- Kuzu göbeği mantarı ilkbaharda, zehirli sahte kuzu göbeğiyle (Gyromitra) karıştırılabilir.
- Çam mantarı, beyaz süt salgılayan tüylü süt mantarıyla karıştırılabilir.
- Bal mantarının ve gelincik mantarının da zehirli benzerleri vardır; ayrıntıları maddelerinde anlattık.
Bu benzerlikler, deneyimli toplayıcıların bile yanılabileceğini gösterir. Sözlüğümüzdeki mantar maddeleri mantarları tanımanız için değil, aldığınız mantarı tanımanız ve doğru pişirmeniz için yazılmıştır.
Mantar Zehirlenmesi Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler yenen mantarın türüne göre değişir. En sık görülenler bulantı, kusma, karın ağrısı ve ishaldir; terleme, baş dönmesi, bilinç bulanıklığı da görülebilir.
- Erken başlayan belirtiler: Yemekten sonraki ilk birkaç saat içinde başlayan şikâyetler çoğu zaman daha az tehlikeli türlerle ilişkilidir. Ancak birden fazla tür birlikte yendiyse bu da güvence değildir.
- Geç başlayan belirtiler: Ölümcül türlerde şikâyetler genellikle yemekten 6 ile 24 saat sonra başlar. Şiddetli kusma ve ishalin ardından bir iki gün süren geçici bir düzelme olabilir; bu "iyileşme" yanıltıcıdır, karaciğer ve böbrek hasarı bu sırada ilerler.
Mantar Zehirlenmesinde Ne Yapılmalı?
- Yabani mantar yedikten sonra herhangi bir şikâyet olursa vakit kaybetmeden 112 Acil Çağrı Merkezi'ni ya da 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (UZEM) arayın.
- Belirtiler geçmiş olsa bile en yakın sağlık kuruluşuna başvurun.
- Aynı mantarı yiyen herkes, şikâyeti olmasa da sağlık kuruluşuna gitmelidir.
- Yenen mantardan kalan varsa, çiğ ya da pişmiş, bir örneğini yanınızda götürün; türün belirlenmesine yardımcı olur.
- Doktora danışmadan kendi kendinize kusturmaya çalışmayın ve ilaç almayın.
Mantarı Güvenle Tüketmek İçin
- Doğadan topladığınız mantarı, türü kesin olarak tanıyan bir uzmana göstermeden yemeyin.
- Pazarda ya da yol kenarında satılan yabani mantarlar da yanlış toplanmış olabilir; güvendiğiniz satıcılardan alın.
- Farklı türleri aynı sepette toplamayın; tek bir zehirli mantar diğerlerini de şüpheli hale getirir.
- Yaşlı, ezilmiş, kurtlanmış ya da bozulmaya başlamış mantarları toplamayın.
- Çocuklara, hamilelere ve kronik hastalığı olanlara yabani mantar vermeyin.
- En güvenli seçenek, kontrollü olarak üretilen kültür mantarı ve istiridye mantarı gibi yetiştirilen türlerdir.
Sık Sorulan Sorular
