Bal Mantarı Nedir?
Adını şapkasının bal sarısından kahverengiye uzanan renginden alır. Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika'nın ılıman ormanlarında yaygındır; Türkiye'de de ormanlık alanlarda görülür. Canlı ağaçların köklerinde parazit, ölü odun ve kütüklerde ise ayrıştırıcı olarak yaşar; genellikle ağaç diplerinde ya da kütükler üzerinde kalabalık demetler halinde çıkar.
Görünüşü ve Özellikleri
Şapka genç mantarlarda yarım küre biçimlidir, büyüdükçe açılır ve yassılaşır. Yüzeyinde, özellikle ortaya doğru küçük ve koyu pulcuklar bulunur. Lamelleri beyazımsı-krem renklidir ve yaşla birlikte lekelenir. Sapı lifli ve sağlamdır; Armillaria mellea'da sapın üst kısmında belirgin bir halka bulunur. Spor izi beyazımsıdır. Mantar yaşlandıkça koyulaşarak kahverengileşir.
Bal mantarı, ağaç kabuğunun altında ve toprakta ayakkabı bağına benzeyen siyah, kordon gibi yapılar (rizomorf) oluşturur. Bu yapılarla ağaçtan ağaca yayılarak ormanlarda ve meyve bahçelerinde Armillaria kök çürüklüğü denen ciddi bir ağaç hastalığına yol açar. ABD'nin Oregon eyaletindeki Blue Mountains'ta yaklaşık 9 kilometrekareye yayılmış bir Armillaria ostoyae kolonisi, bilinen en büyük canlılardan biri olarak kabul edilir.
Mevsimi ve Karıştırılabilen Zehirli Türler
Bal mantarı çoğunlukla yaz sonundan sonbahar sonuna kadar, özellikle yağışlardan sonra çıkar. Odun üzerinde ya da ağaç diplerinde demet halinde büyüyen, bal mantarına benzeyen zehirli türler vardır:
- Galerina marginata: Çürüyen odun üzerinde çıkan küçük, kahverengi bir mantardır ve ölümcül zehir olan amatoksin içerir. Spor izi pas kahverengisidir.
- Hypholoma fasciculare: Kükürt sarısı renkte, kütüklerde demet halinde çıkar; lamelleri yeşilimsi sarıdır ve ciddi mide-bağırsak zehirlenmesi yapar.
- Omphalotus olearius: Turuncu renkli, Akdeniz'de zeytin ve meşe diplerinde demet halinde çıkan zehirli bir türdür.
Önemli: Yabani mantarlar yalnızca konusunda uzman bir kişi tarafından kesin olarak tanımlandıktan sonra yenmelidir. Mantarı renginden, kokusundan, ağaç üzerinde çıkmasından ya da hayvanların yemiş olmasından yola çıkarak tanımaya çalışmak ölümcül zehirlenmelere yol açabilir. Şüphe duyulan mantar kesinlikle yenmemelidir. Mantar yedikten sonra bulantı, kusma, ishal ya da karın ağrısı başlarsa, belirtiler hafiflese bile hemen 112'ye veya 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne başvurulmalıdır.
Bal Mantarı Nasıl Pişirilir?
Uzmanca tanımlanmış bal mantarının genç ve taze şapkaları tercih edilir; sapları sert ve lifli olduğundan çoğu zaman kullanılmaz. Bal mantarı çiğ ya da az pişmiş olarak yenmemelidir, aksi halde mide-bağırsak zehirlenmesine yol açabilir. Önce birkaç dakika haşlanıp suyunun dökülmesi, ardından sote, çorba, sos ya da omlette iyice pişirilmesi önerilir. İyi pişirilse bile bazı kişilerde mide rahatsızlığı yapabildiğinden, ilk kez yiyenlerin az miktarda tüketmesi tavsiye edilir. Doğu Avrupa mutfaklarında turşusu da yapılır.
Taze bal mantarı kâğıt torbada buzdolabında saklanmalı ve 1–2 gün içinde pişirilmelidir; yumuşamış, sümüksü ya da kurtlanmış mantarlar atılmalıdır. Kalorisi düşüktür; lif, potasyum ve bazı B vitaminleri içerir.
Sık Sorulan Sorular
Diğer mantar türlerini incelemek için tıklayın.