Kayısı

Kayısı Nedir?

Kayısı, gülgiller (Rosaceae) familyasından Prunus armeniaca türünün meyvesidir; erik, şeftali, kiraz ve bademle aynı cinstendir. Latince adı Ermenistan'ı çağrıştırsa da kayısının anavatanı genellikle Orta Asya ve Çin olarak kabul edilir; ticaret yolları üzerinden Anadolu'ya ve Akdeniz'e yayılmıştır. Orta boylu ağacı ilkbaharda yapraklanmadan önce beyaz ya da pembemsi çiçekler açar; yaprakları geniş, yumurtamsı-yürek biçimli ve kenarları dişlidir. Türkiye dünyanın en büyük kayısı üreticisidir ve kuru kayısı ihracatında açık ara ilk sıradadır.

Yetiştiği Yerler ve Çeşitleri

Türkiye'de kayısı üretimi en çok Malatya'da yoğunlaşır; Elazığ, Erzincan, Iğdır, Mersin, Kahramanmaraş ve Adıyaman da önemli üretim yerleridir. “Malatya kayısısı” coğrafi işaretle tescillidir. Malatya'da kurutmalık olarak en çok yetiştirilen çeşit Hacıhaliloğlu'dur; Kabaaşı, Çataloğlu ve Soğancı gibi çeşitler de yaygındır. Mersin gibi sıcak bölgelerde erkenci sofralık kayısılar mayıs sonunda pazara çıkar; Malatya'da hasat temmuzda yoğunlaşır. Genel olarak taze kayısı mevsimi mayıs sonundan ağustosa kadar sürer.

Gün Kurusu ve Kükürtlü Kayısı

Meyve olgunlaştıkça sertleşmez, aksine yumuşar; yeşilden sarı-turuncuya döner ve güneş gören yanı kızarabilir. Kurutmalık kayısılar ağaçta iyice olgunlaştırılır. Piyasada iki tür kuru kayısı bulunur:

• Gün kurusu: Kükürtlenmeden güneşte kurutulur; rengi koyu kahverengidir, tadı daha karamelimsidir.
• Kükürtlü kayısı: Kurutmadan önce kükürt dumanına tutulur ve turuncu rengini korur. Kükürt dioksit (sülfit) içerdiği için sülfite duyarlı kişiler ve bazı astım hastaları gün kurusunu tercih etmelidir.

Mutfakta Kullanımı ve Saklanması

Kayısı taze olarak yenir; reçeli, marmelatı, kompostosu ve pestili yapılır. Kuru kayısı çerez olarak tüketilir, ceviz ya da kaymakla doldurularak şerbetli kayısı tatlısına dönüşür, hoşafa ve bazı etli yemeklere katılır. Sert taze kayısılar oda sıcaklığında bir iki gün olgunlaştırılır; olgunlaşan meyve buzdolabında saklanıp birkaç gün içinde yenmelidir. Kuru kayısı hava almayan bir kapta, serin ve kuru bir yerde, sıcak aylarda ise buzdolabında saklanmalıdır.

Besin Değeri ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Taze kayısının 100 gramında yaklaşık 48 kcal bulunur. Vücutta A vitaminine dönüşebilen beta karoten bakımından iyi bir kaynaktır; ayrıca C vitamini, potasyum ve lif içerir. Kurutulduğunda su kaybettiği için 100 gramındaki enerji yaklaşık 240 kcal'ye çıkar; lif, potasyum ve demir de yoğunlaşır. Ancak bitkisel demir hayvansal kaynaklı demire göre daha az emilir ve kayısı kansızlığın tedavisinin yerine geçmez. Kayısının kanseri önlediği, tansiyonu düşürdüğü ya da toksin attığı yönündeki iddialar kanıtlanmış değildir.

• Kayısı çekirdeği: Özellikle acı kayısı çekirdeği, sindirim sırasında siyanüre dönüşebilen amigdalin içerir. Az sayıda acı çekirdek bile, özellikle çocuklarda, ciddi zehirlenmeye yol açabilir. Kayısı çekirdeğinin kanseri tedavi ettiği iddiası yanlış ve tehlikelidir.
• Kuru kayısı şeker bakımından yoğundur; diyabeti olanlar porsiyon kontrolüne dikkat etmelidir.
• Fazla miktarda kuru kayısı lifi nedeniyle gaz ve ishal yapabilir.

Sık Sorulan Sorular

Diğer meyveleri incelemek için tıklayın.